शहरीकरण ही काळाची गरज वाटत असली, तरी ती आज एक समस्या बनून उभी राहिली आहे. मोठ्या इमारती, चकचकीत रस्ते, मॉल आणि आयटी पार्क म्हणजे विकास, असे आपण मानू लागलो आहोत. मात्र या विकासाच्या मागे शहरीकरणाचे भीषण दुष्परिणाम दडलेले आहेत.

१. पर्यावरणाचा हास

शहरे वसवण्यासाठी हजारो एकर जंगल आणि शेतीची जमीन वापरली जात आहे. जिथे पूर्वी हिरवीगार शेते होती, तिथे आज सिमेंटचे मनोरे उभे आहेत. झाडे कमी झाल्यामुळे पावसाचे चक्र बिघडले आहे आणि ग्लोबल वार्मिंगचा धोका वाढला आहे. शहरांमधील उष्णता खेड्यांच्या तुलनेत कित्येक पटीने जास्त असते, याचे कारण म्हणजे सिमेंटची जंगले.

२. पायाभूत सुविधांवरील ताण

शहरांची क्षमता मर्यादित असते, पण येणाऱ्या लोकांची संख्या अमर्याद आहे. यामुळे पाणीपुरवठा, वीज आणि सांडपाण्याची विल्हेवाट लावण्यावर मोठा ताण पडतो. कचऱ्याची समस्या हा शहरांसमोरचा सर्वात मोठा प्रश्न आहे. कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यांमुळे रोगराई पसरते आणि नागरिकांचे आरोग्य धोक्यात येते.

३. आरोग्यावर परिणाम

शहरातील धावपळ, आवाज आणि प्रदूषण यामुळे लोकांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर परिणाम होत आहे. ध्वनी प्रदूषणामुळे बहिरेपणा आणि चिडचिडेपणा वाढतोय. मोकळी मैदाने उरली नसल्यामुळे मुलांचा मैदानी खेळ कमी झाला आहे, ज्यामुळे लहान वयातच लठ्ठपणासारखे आजार बळावत आहेत.

४. सामाजिक प्रश्न

शहरीकरणामुळे गुन्हेगारीचे प्रमाणही वाढत आहे. रोजगाराच्या शोधात आलेले अनेक तरुण जेव्हा अपयशी ठरतात, तेव्हा ते चुकीच्या मार्गाला लागण्याची शक्यता असते. गरिबी आणि श्रीमंती यातील दरी शहरांमध्ये स्पष्टपणे जाणवते. एका बाजूला आलिशान बंगले आणि दुसऱ्या बाजूला अस्वच्छ झोपडपट्ट्या, असे विदारक दृश्य पाहायला मिळते.

उपाय म्हणून आपण 'शाश्वत शहरीकरण' (Sustainable Urbanization) या संकल्पनेचा स्वीकार केला पाहिजे. शहरात जास्तीत जास्त झाडे लावणे, सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर करणे आणि पावसाचे पाणी साठवणे हे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे. त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे, जर आपण गावांमध्येच सर्व सोयीसुविधा आणि रोजगार उपलब्ध करून दिला, तर शहरांवरील हा भार नक्कीच कमी होईल.