रस्त्याचे आत्मवृत्त
रस्त्याचे आत्मवृत्त
मी रस्ता बोलत आहे! मी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जात नाही, तर मी लोकांना त्यांच्या ध्येयापर्यंत पोहोचवतो. ऊन, वारा आणि पाऊस सहन करत मी वर्षानुवर्षे एकाच जागी पडून असतो.
माझ्यावरून रोज शेकडो गाड्या आणि माणसे प्रवास करतात. मुले शाळेत जातात, तेव्हा त्यांचा आनंद पाहून मला खूप बरे वाटते. पण जेव्हा लोक माझ्यावर कचरा टाकतात किंवा थुंकतात, तेव्हा मला खूप घाण वाटते. अपघात झाला की मला खूप दुःख होते. मित्रांनो, मी तुमच्या प्रगतीचा मार्ग आहे, कृपया मला स्वच्छ ठेवा आणि वाहतुकीचे नियम पाळा.
मी रस्ता बोलत आहे. होय, तोच डांबरी आणि काळा रस्ता ज्याला तुम्ही रोज तुडवता. माझा जन्म मानवाच्या सोयीसाठी झाला आहे. सुरुवातीला मी कच्च्या मातीचा होतो, पायवाटेसारखा. पण जसजशी माणसाने प्रगती केली, तसे माझे रूप बदलले. आता मी सिमेंट आणि डांबराचा मजबूत रस्ता झालो आहे.
माझे आयुष्य हे सेवेसाठीच आहे. माझ्या छातीवरून जड वाहने, बसेस आणि कार्स धावतात. त्यांचे ओझे मी मुकाट्याने सहन करतो. उन्हाळ्याच्या दुपारच्या वेळी माझे शरीर आगीसारखे तापते, तर पावसाळ्यात माझ्या अंगावर पाणी साचते. तरीही मी तक्रार करत नाही. मला आनंद तेव्हा होतो जेव्हा एखादी रुग्णवाहिका (Ambulance) माझ्यावरून वेगाने जाऊन रुग्णाचे प्राण वाचवते किंवा एखादा शेतकरी आपला माल शहरात नेतो.
पण माझे काही दुःखही आहेत. लोक मला स्वच्छ ठेवत नाहीत. प्लॅस्टिक, बाटल्या आणि उरलेले अन्न माझ्यावर फेकून देतात. काही वेळा खोदकाम करण्यासाठी मला तोडले जाते, पण वेळेवर दुरुस्त केले जात नाही. मग माझ्या अंगावर 'खड्डे' पडतात आणि तुम्हालाच त्रास होतो. मला तोडताना होणाऱ्या वेदनांपेक्षा, माझ्यावर होणाऱ्या अपघातांचे दुःख मला जास्त असते. म्हणून नेहमी सावकाश गाडी चालवा, हीच माझी विनंती आहे.
तुम्ही मला 'मार्ग', 'सडक', 'पथ' किंवा 'हायवे' अशा कोणत्याही नावाने हाक मारा, मी तोच आहे—तुमचा जुना मित्र, 'रस्ता'! आज मी शांत पडून होतो, तेव्हा विचार केला की आपल्या मनातील गोष्टी तुम्हाला सांगाव्यात. मी युगायुगांचा साक्षीदार आहे. मी बैलगाड्यांपासून ते सुपरफास्ट गाड्यांपर्यंतचा मानवाचा प्रवास पाहिला आहे.
माझा जन्म आणि स्वरूप
माझा जन्म दगड, माती, वाळू आणि डांबर यांच्या मिश्रणातून होतो. कामगार जेव्हा उन्हात घाम गाळून मला बनवतात, तेव्हा मला खूप वेदना होतात, कारण रोलर माझ्यावरून फिरवला जातो. पण मी ते सहन करतो, कारण मला माहिती असते की मला मजबूत व्हायचे आहे. शहरात मी गुळगुळीत आणि रुंद असतो, तर गावात मी थोडा खडबडीत आणि अरुंद असतो. पण गावाकडे माझी जास्त काळजी घेतली जाते, तिथे माझ्या दोन्ही बाजूंना हिरवीगार झाडे असतात जी मला सावली देतात.
माझे अनुभव: सुख आणि दुःख
माझ्या आयुष्यात रोज हजारो घटना घडतात. सकाळी शाळेत जाणारी मुले, कामावर जाणारे लोक आणि मंदिरात जाणारे भक्त पाहून मला प्रसन्न वाटते. लग्नाच्या वरातीत लोक माझ्यावर नाचतात, तेव्हा मलाही त्यांच्या आनंदात सहभागी झाल्यासारखे वाटते. पण, जेव्हा माझ्यावर एखादा अपघात होतो, कोणाचे तरी रक्त सांडते, तेव्हा मी आक्रंदतो. लोक मला 'खूनी रस्ता' म्हणतात, पण यात माझा काय दोष? लोकच भरधाव वेगाने गाड्या चालवतात आणि नियम मोडतात.
"नियम पाळा, सुरक्षित राहा; मी फक्त रस्ता आहे, जीवनरक्षक नाही!"माझी व्यथा आणि अपेक्षा
आजकाल मला एका गोष्टीचा खूप त्रास होतो, तो म्हणजे अतिक्रमण आणि प्रदूषण. फेरीवाले आणि दुकाने माझ्यावर जागा बळकावतात, त्यामुळे चालणाऱ्यांना जागा उरत नाही. लोक खिडकीतून कचरा थेट माझ्या तोंडावर फेकतात. पान खाऊन माझ्यावर थुंकतात, तेव्हा मला खूप अपमानास्पद वाटते. मलाही स्वच्छ राहायला आवडते.
पावसाळ्यात जेव्हा पाणी तुंबते आणि माझ्यावर खड्डे पडतात, तेव्हा लोक मला शिव्या देतात. पण ड्रेनेजची व्यवस्था नीट नसणे हा माणसाचाच दोष आहे ना? मला दुरुस्त करण्याच्या नावाखाली अनेकदा मला अर्धवट सोडून दिले जाते, ज्यामुळे तुम्हालाच पाठीचे त्रास होतात.
शेवटी, माझे मानवाला एवढेच सांगणे आहे की, मी तुम्हाला जोडणारा दुवा आहे. मी गावाला शहराशी आणि माणसाला माणसाशी जोडतो. माझी काळजी घ्या, मला स्वच्छ ठेवा आणि माझ्यावर गाडी चालवताना नियमांचे पालन करा. तुमचा प्रवास सुरक्षित आणि सुखकर व्हावा, हाच माझा एकमेव उद्देश आहे.
समारोपाकडे …
'रस्त्याचे आत्मवृत्त' हा निबंध आपल्याला सामाजिक भान देतो. रस्ता ही सार्वजनिक मालमत्ता आहे आणि तिची काळजी घेणे हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. आपण जेव्हा रस्त्याचा आदर करू आणि वाहतुकीचे नियम पाळू, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने आपली आणि देशाची प्रगती होईल, हा संदेश यातून मिळतो.