'परीक्षा नसत्या तर' ही कल्पनाच विद्यार्थ्यांच्या विश्वात एक मोठी क्रांती घडवू शकते. आजच्या शिक्षण पद्धतीमध्ये परीक्षेला इतके महत्त्व आले आहे की, खऱ्या ज्ञानापेक्षा परीक्षेतील गुण अधिक महत्त्वाचे मानले जातात. जर परीक्षाच नसत्या, तर शिक्षणाचा मुख्य उद्देश केवळ पदवी मिळवणे न राहता स्वतःचा विकास करणे हा झाला असता. पहिले महत्त्वाचे बदल म्हणजे विद्यार्थ्यांवरील मानसिक दडपण पूर्णपणे नाहीसे झाले असते. परीक्षेत नापास होण्याची भीती किंवा कमी गुण मिळण्याची चिंता नसल्यामुळे विद्यार्थी प्रत्येक विषय आनंदाने वाचू शकले असते. गणितातील सूत्रे किंवा इतिहासातील तारखा पाठ करण्यापेक्षा त्यामागील अर्थ समजून घेण्यावर भर दिला गेला असता. शाळांमध्ये केवळ पाठीवर दप्तराचे ओझे घेऊन जाणारे विद्यार्थी दिसले नसते, तर उत्साहाने काहीतरी नवीन शोधणारे छोटे संशोधक दिसले असते. दुसरी गोष्ट म्हणजे, यामुळे विद्यार्थ्यांमधील उपजत कलागुणांना वाव मिळाला असता. प्रत्येक मुल हे अभ्यासात हुशार असेलच असे नाही, कोणी उत्तम खेळाडू असू शकते तर कोणी उत्तम कलाकार. परीक्षांच्या भीतीमुळे या कलागुणांकडे दुर्लक्ष होते. परीक्षा नसल्यास, या कौशल्यांचे मूल्यमापन त्यांच्या कामावरून झाले असते, ज्यामुळे समाजात विविध क्षेत्रातील कुशल माणसे तयार झाली असती. अर्थात, परीक्षेचे काही फायदेही आहेत. परीक्षा आपल्याला शिस्त लावते आणि आपण किती प्रगती केली याचे मोजमाप करते. पण जर आपण परीक्षेला पर्याय शोधला, जसे की प्रात्यक्षिक कार्य किंवा वर्षभर केलेल्या अभ्यासाचे निरीक्षण, तर लेखी परीक्षेची गरज उरणार नाही. शेवटी, परीक्षा नसणे म्हणजे शिकणे थांबवणे नव्हे, तर भीतीशिवाय शिकणे होय. जर परीक्षा नसत्या तर प्रत्येक विद्यार्थ्याला स्वतःची गती आणि आवड ओळखून शिक्षण घेता आले असते. शिक्षण हे ओझे न वाटता तो एक आनंदाचा प्रवास झाला असता. खऱ्या अर्थाने सुसंस्कृत आणि ज्ञानी समाज घडवण्यासाठी परीक्षांच्या भीतीपेक्षा शिकण्याची ओढ निर्माण करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.