कौशल्य विकास: नोकरीपेक्षा उद्योजकतेकडे कल
कौशल्य विकास: नोकरीपेक्षा उद्योजकतेकडे कल
भारत हा तरुणांचा देश आहे. आजच्या काळात फक्त मोठी पदवी असून चालत नाही, तर आपल्या हातात काहीतरी कौशल्य (Skill) असणे खूप गरजेचे आहे. पूर्वीचे लोक सुरक्षित सरकारी नोकरी शोधत असत, पण आजची पिढी स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याकडे वळत आहे.
कौशल्य विकासामुळे तरुणांमध्ये आत्मविश्वास येतो. जेव्हा आपण स्वतःचा व्यवसाय सुरू करतो, तेव्हा आपण फक्त स्वतःचे पोट भरत नाही, तर इतर चार लोकांना रोजगारही देतो. म्हणून, नोकरीच्या मागे धावण्यापेक्षा उद्योजक बनणे हे देशाच्या आणि स्वतःच्या प्रगतीसाठी उत्तम आहे.
काळाची पावले ओळखून बदलायचे असते, असे म्हणतात. सध्याचे युग हे माहिती आणि तंत्रज्ञानाचे युग आहे. या युगात 'काय शिकलात' यापेक्षा 'तुम्हाला काय येते' याला जास्त महत्त्व प्राप्त झाले आहे. म्हणूनच आजची तरुण पिढी नोकरीच्या सुरक्षित चौकटीतून बाहेर पडून उद्योजकतेच्या (Entrepreneurship) धाडसी वाटेवर चालताना दिसत आहे.
कौशल्य विकास म्हणजे नक्की काय? तर पुस्तकी ज्ञानाचा उपयोग करून प्रत्यक्ष काहीतरी निर्माण करणे. मग ते कोडिंग असो, शेतीमधील आधुनिक प्रयोग असो, किंवा एखादी कलाकुसर. जेव्हा एखादा तरुण कौशल्य आत्मसात करतो, तेव्हा त्याला नोकरीसाठी कोणाचे उंबरठे झिजवावे लागत नाहीत. तो स्वतःचे विश्व स्वतः निर्माण करतो.
आपल्या देशात लोकसंख्या खूप जास्त आहे. प्रत्येकाला सरकारी किंवा खाजगी नोकरी मिळणे शक्य नाही. अशा वेळी बेरोजगारी वाढते. यावर एकच उपाय आहे, तो म्हणजे 'स्वयंरोजगार'. जेव्हा एखादा तरुण छोटासा व्यवसाय सुरू करतो, तेव्हा तो स्वावलंबी होतो. हळूहळू त्याचा व्यवसाय वाढतो आणि तो 'नोकरी मागणारा' (Job Seeker) न राहता 'नोकरी देणारा' (Job Giver) बनतो. टाटा, बिर्ला किंवा आजचे 'स्टार्टअप' सुरू करणारे तरुण याचे उत्तम उदाहरण आहेत.
म्हणूनच, शालेय जीवनापासूनच विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांच्या मागे न धावता, आपल्या आवडीचे कौशल्य शिकले पाहिजे. हीच खरी यशाची गुरुकिल्ली आहे.
आपल्या समाजात बऱ्याच वर्षांपासून एक मानसिकता रूजलेली होती - "चांगले शिका आणि चांगली नोकरी मिळवा." पण आता २१ व्या शतकात हे समीकरण बदलत आहे. "चांगले शिका, नवीन कौशल्य मिळवा आणि स्वतःचा व्यवसाय सुरू करा," हा नवीन मंत्र आजची युवा पिढी जपत आहे. कौशल्य विकास आणि उद्योजकता हे भारताच्या प्रगतीचे दोन महत्त्वाचे आधारस्तंभ बनले आहेत.
कौशल्याचे महत्त्व
केवळ पदव्यांचे कागद म्हणजे शिक्षण नव्हे. आज अनेक इंजिनिअर्स आणि पदवीधर बेरोजगार आहेत, कारण त्यांच्याकडे पदवी आहे पण कामाचे व्यावहारिक ज्ञान (Practical Knowledge) नाही. याउलट, एखादा आयटीआय (ITI) केलेला किंवा तांत्रिक कौशल्य असलेला तरुण स्वतःचे गॅरेज किंवा वर्कशॉप टाकून महिन्याला चांगला पैसा कमावतो. हेच कौशल्याचे महत्त्व आहे. सरकारची 'स्किल इंडिया' (Skill India) मोहीम याच उद्देशाने सुरू झाली आहे की, तरुणांच्या हाताला काम मिळावे आणि त्यांनी स्वतःच्या पायावर उभे राहावे.
नोकरीची मानसिकता वि. व्यवसायाची मानसिकता
नोकरीमध्ये सुरक्षितता असते, महिन्याला ठराविक पगार मिळतो. पण तिथे प्रगतीला मर्यादा असतात. तुम्ही दुसऱ्याचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी काम करत असता. याउलट, उद्योजकतेमध्ये जोखीम असते, पण तिथे अमर्याद संधी असतात. एक उद्योजक स्वतःचे स्वप्न जगतो. तो जे काही निर्माण करतो, त्याचे श्रेय त्याला मिळते. आजचे युग हे 'स्टार्टअप'चे युग आहे. ओला (Ola), स्विगी (Swiggy) किंवा फ्लिपकार्ट सारख्या कंपन्या शून्यातून उभ्या राहिल्या आहेत, कारण त्यांच्या संस्थापकांनी नोकरीपेक्षा कल्पकतेला महत्त्व दिले.
देशाच्या विकासात हातभार
जेव्हा एखादा तरुण उद्योजक होतो, तेव्हा तो देशाच्या अर्थव्यवस्थेला (Economy) हातभार लावतो. तो स्वतः कर (Tax) भरतो आणि इतरांना रोजगार देतो. यामुळे देशातील गरिबी आणि बेरोजगारी कमी होण्यास मदत होते. 'आत्मनिर्भर भारत' हे स्वप्न तेव्हाच पूर्ण होईल, जेव्हा आपल्या देशातील तरुण परदेशी कंपन्यांमध्ये नोकरी करण्याऐवजी स्वतःच्या कंपन्या काढून जगावर राज्य करतील.
शाळा आणि विद्यार्थ्यांची भूमिका
उद्योजक बनण्यासाठी मोठे होऊनच सुरुवात करायला पाहिजे असे नाही. शाळेत असल्यापासूनच विद्यार्थ्यांनी नवनवीन गोष्टी शिकल्या पाहिजेत. वक्तृत्व, संगणक ज्ञान, हस्तकला, आर्थिक साक्षरता (Financial Literacy) ही कौशल्ये आत्मसात केली पाहिजेत. अपयशाला न घाबरता जोखीम घेण्याची तयारी ठेवली पाहिजे.
शेवटी, नोकरी करणे वाईट नाही, पण जर तुमच्यात क्षमता असेल, नवीन कल्पना असतील, तर स्वतःचा मार्ग स्वतः तयार करण्यात जी मजा आहे, ती कशातच नाही. कौशल्य विकासाची कास धरली, तर यशाचे शिखर गाठणे अवघड नाही.
समारोपाकडे …
'कौशल्य विकास आणि उद्योजकता' हा विषय विद्यार्थ्यांना स्वावलंबनाचा धडा देतो. पुस्तकी किडा होण्यापेक्षा प्रयोगशील व्यक्ती बनणे काळाची गरज आहे. तुमची आवड कशात आहे ते शोधा, त्यात कौशल्य मिळवा आणि जगाला दाखवून द्या की तुम्ही केवळ नोकरी करण्यासाठी नाही, तर नवनिर्मिती करण्यासाठी जन्माला आला आहात!